Waarom zijn we zo kritisch op ons lichaam? De invloed van de mening van anderen
Een rimpel. Een litteken. Haar op je benen. De vorm van je buik. Cellulitis.
Er zijn delen van ons lichaam die we gewoon zouden kunnen bekijken zoals ze zijn. En toch worden het soms dingen die we willen controleren, verbergen of veranderen.
Maar wie heeft eigenlijk bepaald dat ze een probleem zijn?
Veel van de normen waarmee we ons lichaam beoordelen, leren we in de loop van de tijd, vaak zonder dat we het zelf doorhebben.
Opmerkingen die we tijdens het opgroeien hoorden, schoonheidsidealen, reclames, sociale media, onszelf vergelijken met anderen: alles wat we om ons heen zien en horen, kan invloed hebben op de manier waarop we naar onszelf leren kijken.
En beetje bij beetje kan de blik van anderen onze eigen blik worden.
Om beter te begrijpen waar zelfkritiek op ons lichaam vandaan komt, waarom bepaalde oordelen ons blijven achtervolgen en hoe we weer wat meer vrijheid kunnen vinden in de manier waarop we met ons uiterlijk omgaan, gingen we hierover in gesprek met Serenis, een online zorgcentrum voor mentale gezondheid.
Hoe we leren naar ons lichaam te kijken
Een therapeut van Serenis legt uit dat onze relatie met ons lichaam niet zomaar uit het niets ontstaat.
We groeien op omringd door beelden, opmerkingen, verwachtingen en idealen die ons, soms heel duidelijk en soms veel subtieler, vertellen welke uiterlijke kenmerken als aantrekkelijk worden gezien en welke niet.
Soms zijn die boodschappen onmogelijk te missen. Andere keren zijn ze een stuk subtieler.
Een opmerking over ons gewicht. Een grapje over lichaamshaar. Een compliment dat we net krijgen wanneer we zijn afgevallen. Een reclame waarin de huid altijd perfect glad is. Of tientallen ogenschijnlijk perfecte lichamen die voorbijscrollen op ons scherm, terwijl we in onze pyjama op de bank zitten en koekjes eten.
Jezelf vergelijken met anderen is niet per se iets negatiefs: het is heel menselijk.
Het probleem kan ontstaan wanneer we bepaalde schoonheidsidealen geleidelijk internaliseren, totdat ze de maatstaven worden waarmee we onszelf beoordelen.
Op dat moment hebben we niemand anders meer nodig die ons vertelt dat ons lichaam er anders uit zou moeten zien.
We beginnen het onszelf te vertellen.
Zoals de therapeut van Serenis uitlegt:
“Het beeld dat we van ons lichaam hebben, ontstaat niet vanuit een neutrale blik. Het ontwikkelt zich in de loop van de tijd en wordt gevormd door onze ervaringen, de opmerkingen die we hebben gekregen, familiale en culturele invloeden en vergelijkingen met anderen.
Sommige ervaringen kunnen bijzonder veel impact hebben: uitgelachen worden om je uiterlijk, herhaaldelijk opmerkingen krijgen over je gewicht of een bepaald lichamelijk kenmerk, of leren dat je een bepaald deel van je lichaam moet verbergen.
Na verloop van tijd kunnen we deze oordelen internaliseren, waardoor ze bepalen hoe we naar onszelf kijken, zelfs wanneer niemand die dingen nog tegen ons zegt.”
Waarom zijn we zo kritisch op ons lichaam?
Er bestaat een interessant psychologisch mechanisme dat kan helpen verklaren waarom bepaalde onzekerheden over ons lichaam zoveel ruimte in ons hoofd blijven innemen.
Stel je eens een heel eenvoudige situatie voor.
Je kijkt in de spiegel en ziet iets aan je lichaam wat je niet mooi vindt.
Automatisch schiet er een gedachte door je hoofd:
“Het valt veel te veel op.”
“Ik moet het bedekken.”
“Andere mensen gaan het zien.”
Die gedachte geeft je een ongemakkelijk gevoel. En om dat gevoel te verminderen, ga je misschien bepaalde dingen doen: nog eens in de spiegel kijken, andere kleding aantrekken, dat deel van je lichaam verbergen, jezelf met anderen vergelijken of proberen het te ‘corrigeren’.
En misschien werkt het wel… in ieder geval voor even.
Het ongemakkelijke gevoel neemt af en je voelt je beter.
Maar hier zit het addertje onder het gras: juist dat gevoel van opluchting kan ervoor zorgen dat de vicieuze cirkel in stand blijft. Als het verbergen van dat kenmerk me een beter gevoel gaf, kan ik er nog sterker van overtuigd raken dat het een probleem zou zijn geweest om het te laten zien.
En daar staan we weer, voor de spiegel.
Serenis legt uit hoe dit mechanisme werkt:
“Vanuit cognitief-gedragstherapeutisch perspectief is het vaak niet zozeer het lichamelijke kenmerk zelf dat het ongemak in stand houdt, maar de betekenis die we eraan geven en wat we doen om ons beter te voelen. Als ik denk: ‘Dit deel van mijn lichaam mag niet zichtbaar zijn’, ga ik het misschien voortdurend controleren, verbergen, mezelf met anderen vergelijken of op zoek naar geruststelling.
Dit gedrag kan het ongemak op korte termijn verminderen, maar juist die opluchting kan de oorspronkelijke overtuiging versterken: als ik me beter voelde door het te verbergen, dan was het misschien inderdaad gevaarlijk of onacceptabel om het te laten zien. En zo begint de cyclus opnieuw.”
Sociale media, jezelf vergelijken en onzekerheid over je lichaam: hoeveel invloed heeft de mening van anderen?
En dan zijn er natuurlijk nog de sociale media.
Die zijn natuurlijk niet de grote boosdoener. Maar ze hebben het aantal momenten waarop we ons uiterlijk met dat van anderen kunnen vergelijken enorm vergroot.
Het punt is dat we ons gewone dagelijkse leven vaak vergelijken met zorgvuldig geselecteerde of in scène gezette beelden.
En zelfs als we rationeel weten dat wat we online zien niet de volledige werkelijkheid weerspiegelt, kan het toch invloed hebben op hoe we ons voelen.
Zo kan de mening van anderen veranderen in een denkbeeldig publiek dat we overal met ons meedragen, zelfs wanneer niemand daadwerkelijk naar ons kijkt.
“Zal het opvallen?”
“Kan ik zo wel naar buiten?”
Wanneer dat gebeurt, lopen we het risico dat we ons lichaam vooral van buitenaf gaan bekijken: in plaats van ons af te vragen hoe we ons voelen, richten we ons op hoe we op anderen overkomen.
Wanneer een schoonheidsvoorkeur een regel wordt
Je wel of niet scheren is geen probleem.
Wel of geen make-up dragen is geen probleem.
Iets aan je uiterlijk willen veranderen is geen probleem, net zoals het helemaal prima is om absoluut niets te willen veranderen.
Waar het echt om gaat, is niet zozeer wat we besluiten te doen, maar hoe vrij en flexibel die keuze eigenlijk blijft.
“Geen enkele keuze staat volledig los van de wereld waarin we leven: onze smaak, gewoontes en ideeën over wat mooi of toonbaar is, worden onvermijdelijk beïnvloed door onze cultuur en de mensen om ons heen. De vraag is dus niet of een keuze ‘puur’ is of helemaal vrij van invloeden van buitenaf, maar in hoeverre die keuze flexibel blijft.
Ik kan ervoor kiezen om me te scheren omdat ik dat prettiger vind, terwijl ik me tegelijkertijd helemaal vrij voel om het niet te doen.
Maar ik kan ook het gevoel hebben dat ik er zonder te scheren onverzorgd of onacceptabel uitzie, dat ik zo niet naar buiten kan of dat ik mezelf blootstel aan het oordeel van anderen. Op dat moment kan een persoonlijke voorkeur steeds meer als een verplichting gaan voelen.”
Vrijheid betekent ook dat je van gedachten mag veranderen
Het klinkt misschien een beetje verrassend dat een scheermesjesmerk praat over de vrijheid om je niet te scheren. Maar voor ons is dat altijd precies de kern geweest.
We willen je niet overtuigen om je te scheren. We willen dat scheren, als je ervoor kiest, voelt als een moment van zelfzorg en niet als een verplichting.
Onze relatie met ons lichaam kan veranderen, net zoals onze voorkeuren, gewoontes en verschillende levensfases veranderen.
En misschien is dat ook een belangrijk onderdeel van vrijheid: van gedachten kunnen veranderen zonder dat die keuze iets zegt over hoeveel je waard bent.
Je hoeft niet elk deel van je lichaam mooi te vinden om het te respecteren
De afgelopen jaren hebben we veel gehoord over body positivity en lichaamsacceptatie.
Dat zijn belangrijke gesprekken die hebben geholpen om veel strenge schoonheidsidealen ter discussie te stellen.
Maar er is nog een andere mogelijkheid waar misschien wat minder over wordt gesproken.
Er zullen dagen zijn waarop je heel blij bent met hoe je eruitziet, dagen waarop je je wat onzekerder voelt en dagen waarop je gewoon veel interessantere dingen hebt om over na te denken.
En dat brengt ons bij een gedachte uit ons gesprek met Serenis die ons bijzonder aansprak: het doel hoeft niet per se te zijn om elke onzekerheid te veranderen in iets wat we geweldig vinden.
Misschien is het veel realistischer om op een punt te komen waarop we kunnen denken:
“Dit deel van mijn lichaam is er nu eenmaal. Het bepaalt niet hoeveel ik waard ben en hoeft niet al mijn gedachten in beslag te nemen.”
We hoeven niet alles aan ons lichaam mooi te vinden om het met respect te behandelen.
En misschien begint echte zelfzorg precies daar.
Niet bij de druk om ons altijd prachtig te moeten voelen of bij het eindeloos najagen van een ‘ideale’ versie van ons lichaam.
Maar bij de vrijheid om voor ons lichaam te zorgen zonder het te zien als een project waaraan voortdurend iets verbeterd moet worden.
Met dat litteken, die rimpel, dat lichaamshaar, die striae of welk ander kenmerk dan ook dat we ergens onderweg hebben geleerd nét iets te kritisch te bekijken.
Of je je wel of niet scheert, daar gaat het niet om.
Het gaat erom dat je vrij kunt kiezen, zonder dat die keuze bepaalt hoeveel je waard bent.
En op dat punt zitten Fler en Serenis helemaal op één lijn.
En jij? Hoe denk jij hierover?
